Nhạc cụ cổ truyền là một phần không thể thiếu trong các cộng đồng dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Ở đây, hầu như không có hoạt động âm nhạc nói chung và nhạc cụ nói riêng nào ngoài sinh hoạt cộng đồng tộc người.
Từ sau ngày đất nước thống nhất, Đảng và Nhà nước ta luôn khuyến khích bảo tồn và phát triển văn hoá dân tộc, các nhạc cụ dân gian Tây Nguyên dần xuất hiện những môi trường diễn xướng mới, làm nảy sinh đời sống mới, một giá trị tinh thần khác bên ngoài sinh hoạt cộng đồng. Có thể khái quát thành bốn môi trường diễn xướng mới và đây là điều kiện tốt để phát huy giá trị một số nhạc cụ dân tộc Tây Nguyên.
1. Nhạc cụ phục vụ hoạt động nghệ thuật quần chúng
Một số nhạc cụ trước đây chỉ hiện diện trong các lễ thức hay giữa cá nhân với nhau, nhưng ngày nay được khuyến khích đưa lên sân khấu thành phương tiện biểu diễn nghệ thuật, phục vụ đông đảo công chúng ngoài cộng đồng, như: Ching Knah, Ky Pah, Đinh Tak ta, Brố, Đinh Tut, Ching Pơng, Ching Kram, T’rưng, Goong... được trình bày dưới dạng hoà tấu, đọc tấu, đôi khi dùng đệm múa. Các loại kèn Đinh Năm, Đinh Buôt Kliă thường xuất hiện dưới hình thức đệm cho hát; đôi khi có hoà tấu cùng một lúc 2–3 nhạc cụ.
Ở Dak Lak, ngoài các buôn làng còn có rất nhiều đội nghệ thuật quần chúng của các cơ quan, ban ngành đã sử dụng nhạc cụ cải biến nhạc cụ cổ truyền Tây Nguyên nói chung (T’rưng) và người Êđê nói riêng (Ching Kanh, Ching Kram, Ching Đinh, Ching đinh arap m’ô...) tại các hội diễn ở trong và ngoài tỉnh khá thành công.
2. Nhạc cụ phục vụ hoạt động du lịch
Đây cũng là một hình thức mới chỉ có sau năm 1975. Mặc dù do chính nghệ nhân các buôn làng biểu diễn, nhưng là nhằm mục đích phục vụ đời sống kinh tế thị trường. Đối tượng thưởng thức là du khách, chứ không phải là các sinh hoạt cộng đồng của chính mình như trước đây. Phục vụ hoạt động này, ngoài dàn chiêng đồng là các nhạc cụ do chính các nghệ nhân cải biến (vẫn giữ âm thanh và hàng âm cơ bản cổ truyền), như T’rưng, Ching Kram, Ching Ktut, Ching Pơng... biểu diễn dưới dạng hoà tấu, đôi khi đệm múa Khiêl, múa Tung khăk, múa trống. Đinh Buôt, Đinh Năm, Goong, Brố... thường dùng đệm cho rất nhiều hình thức hát đơn, hát tốp trong các liên hoan nghệ thuật quần chúng, nghệ thuật dân gian Tây Nguyên.
Với những nhạc cụ trên, các nghệ nhân, nghệ sỹ tên tuổi ở Tây Nguyên đã biểu diễn thành công tại các lễ hội lớn ở địa phương cũng như tại Diễn đàn Âm nhạc Châu Á – Thái Bình Dương (Tp. HCM,1991); tại Hội thảo Âm nhạc dân gian Châu Á (Đài Loan, 2003)...
3. Nhạc cụ đã qua sự cải biến phục vụ các sân khấu chuyên nghiệp
Những nhạc cụ chủ yếu được các đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp sử dụng có đời sống khá phong phú, phổ biến như đàn T’rưng, Ching Kram, Đinh Pah... Chúng hiện diện trong rất nhiều dàn nhạc dân tộc của không chỉ các Đoàn ca múa Dak Lak, Đam San, Kon Tum mà còn ở các Nhà hát ca múa dân tộc Trung ương, Bông Sen... Ching Pơng và Ching Đinh cũng đã có mặt trong các chương trình biểu diễn của Đoàn nghệ thuật Quân khu II. Dàn nhạc gõ Phù Đổng còn cải biến không chỉ đánh Đinh Pah bằng bàn vỗ theo chiều thẳng đứng, mà còn vỗ lùa hơi (như Klông put của người Sê Đăng) khi xoay chốt đặt đàn nằm ngang.
Dàn nhạc dân tộc của Đoàn ca múa Dak Lak hiện sử dụng tới 6 loại nhạc cụ dân gian đã được cải biến, đó là Ching Kram, Đinh Pah, T’rưng, Đinh Năm, Sáo vỗ, Ching Đinh. Cây đàn T’rưng đã có mặt ở hầu hết các chuyến lưu diễn quốc tế của các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp Việt Nam. Đinh Pah ngay lần đầu tiên xuất hiện đã mang về 3 huy chương vàng cho tiết mục “Concerto Đinh Pah và dàn nhạc” của Đoàn ca múa Dak Lak. Kèn Đinh Năm cải biến đệm hát, đàn Kni, T’rưng, Klông put cải biến độc tấu, kèn Đinh Tăk tar, dàn Ching Arap cải biến được biểu diễn nhiều ở trong và ngoài nước và rất được khán giả hoan nghênh.
Tuy vậy, đa số các nhạc cụ cải biến đều tập trung vào những nhạc cụ gõ, trong khi những nhạc cụ hơi, thể loại tương đối phổ biến của người Tây Nguyên lại ít được khai thác và nghiên cứu cải biến hoàn hảo hơn.
4. Nhạc cụ phục vụ các các Nhạc viện, Trường Văn hoá nghệ thuật...
Bằng nhiều hình thức, các nhạc cụ cải biến của Tây Nguyên (T’rưng, Ting Ning, Ching Kram...) đã và đang được truyền dạy cho các thanh, thiếu nhi. Đồng thời chúng cũng được biểu diễn trong các liên hoan ca múa nhạc tại địa phương, khu vực và trong toàn quốc.
Nhà Văn hoá Thanh Thiếu nhi Dak Lak nhiều năm nay vẫn duy trì các lớp dạy Ching Kram, Đinh Pah, T’rưng... cho thiếu nhi dân tộc bản địa. Cũng từ những lớp này, nhiều em đã tiếp tục con đường trở thành nhạc công diễn tấu nhạc dân tộc chuyên nghiệp. Nhiều Nhà Thiếu nhi trong cả nước có bộ môn đàn T’rưng, nhiều trường VHNT đã chú trọng giảng dạy bằng phương pháp truyền nghề. Một số nhạc cụ phổ biến đã được cải biến của các dân tộc Tây Nguyên như T’rưng, Đinh Pah, Goong... ngày càng phát huy hiệu quả.
Tóm lại:
- Môi trường diễn xướng mới này phần nào khôi phục và đem tới cho các nhạc cụ truyền thống ở nhiều buôn làng Tây Nguyên một giá trị tinh thần mới, mang tính hoà nhập với các dân tộc anh em. Tuy vậy, các hoạt động nghệ thuật quần chúng chưa được tổ chức một cách thường xuyên, liên tục.
- Sự hiện diện của các nhạc cụ cổ truyền cũng như cải biến của người Tây Nguyên dù ở bất cứ đâu cũng làm cho âm thanh của các dàn nhạc dân tộc thêm phong phú, mang lại nhiều hiệu quả nghệ thuật trong trình diễn.
- Tuy có những cải biến làm mất đi âm sắc cổ truyền của nhạc cụ dân gian nhưng rất hạn hữu. Điều đáng mừng là các nhạc cụ cổ truyền của Tây Nguyên ngày càng phong phú về hình thức và thực sự có một đời sống mới trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, và chúng song song cùng tồn tại trong các cộng đồng của chính nó.