Đặng Văn Chiền
Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn
Dak Lak là một vùng núi trung tâm cao nguyên nam Trung bộ, có diện tích khoảng 13 000 km2, dân số 1.667.737 người, với trung tâm tỉnh là thành phố Buôn Ma Thuột và 12 huyện lỵ. Phần lớn diện tích có độ cao trung bình từ 300 đến 700 mét, cao ở phía đông, thấp dần sang phía tây. Dak Lak nằm trên nền chung của khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, khí hậu biểu hiện nét đặc sắc liên quan với ảnh hưởng của độ cao địa hình và sườn chắn gió của dãy Trường Sơn.
Nói đến Dak Lak là nói đến một vùng đất giàu tiềm năng, đặc biệt thế mạnh chủ lực là nông nghiệp và cây công nghiệp như: cà phê, cao su, ca cao, bông vải và nhiều loại nông sản khác. Từ trước đến nay, Dak Lak luôn được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm, vì vậy phát triển tăng tốc về kinh tế – xã hội của Dak Lak nói riêng, cả Tây nguyên nói chung với những mục tiêu chủ yếu để phát triển trong vòng 5 đến 10 năm tới nhằm đánh thức các tiềm năng trên vùng đất này như một yêu cầu khách quan, một vấn đề có tính chính trị và chiến lược của đất nước. Trong 30 năm qua, từ khi miền Nam hoàn toàn giải phóng nhân dân các dân tộc tỉnh Dak Lak đã làm được những việc phi thường. Từ một vùng đất được mệnh danh là “rừng thiêng nước độc” đầy xác bom đạn của chiến tranh để lại đã vững bước đi lên và trở thành một trong những vùng kinh tế động lực của quốc gia. Từ chỗ toàn quân, toàn dân phải tự túc lương thực (Thời kỳ 1975 – 1985), đến nay nhân dân Dak Lak đã có thể nghĩ đến chuyện làm giàu. Trong quá trình đi lên của sự nghiệp phát triển kinh tế – xã hội tỉnh nhà, Trung tâm dự báo Khí tượng Thuỷ văn (KTTV) cũng có những đóng góp quan trọng đáng ghi nhận.
Trước năm 1975, trên địa bàn Dak Lak chỉ có vài trạm Khí tượng đo một số yếu tố cơ bản như: lượng mưa, nhiệt độ và ẩm độ không khí. Một vài trạm thuỷ văn đo mực nước với mục đích chính là phục vụ cho các yêu cầu về quốc phòng của chế độ nguỵ quyền Sài gòn. Đến nay, các trạm KTTV đã phát triển một mạng lưới nằm rải rác trên khắp tỉnh gồm: 5 trạm khí tượng cơ bản đo nhiều yếu tố khí tượng, 5 trạm thuỷ văn cấp 1 đo đủ các yếu tố Thuỷ văn, một trạm nghiên cứu Nông nghiệp và 4 trạm đo mưa nhân dân được trang bị máy móc đo đạc từ thô sơ đến hiện đại. Với một lực lượng gần 40 CBCNV làm nhiệm vụ quan trắc và dự báo KTTV trên mặt trận thầm lặng, ngày cũng như đêm trong bất cứ hoàn cảnh nào cũng thường xuyên, liên tục theo dõi đo đạc đầy đủ các yếu tố khí tượng thuỷ văn, sẵn sàng đáp ứng cho tất cả các lĩnh vực nghiên cứu, phục vụ Khoa học kỹ thuật và kinh tế xã hội. Chặng đường 30 năm qua, ngành KTTV Dak Lak cũng đã trải qua bao thăng trầm, với nhiều tên gọi qua các thời kỳ đó là: Tháng 8 năm 1976, khi mới thành lập được mang tên Đài KTTV Dak Lak; đến tháng 5 năm 1994 đổi thành Trạm dự báo phục vụ KTTV Dak Lak; tháng 1 năm 1999 đổi thành Trung tâm dự báo KTTV Dak Lak trực thuộc Đài KTTV khu vực Tây nguyên. Cũng trong quãng đường ấy, nhiều CBCNV đã trưởng thành và cũng không ít người đã chuyển qua công tác ở các lĩnh vực khoa học khác.
Đáng ghi nhận là việc cung cấp số liệu điều tra cơ bản cho sự nghiệp xây dựng chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh, từ việc qui hoạch phân bổ dân cư, phân vùng sản xuất chuyên canh cho đến lập kế hoạch bố trí mùa vụ cây trồng, vật nuôi để có hiệu quả kinh tế cao. Số liệu điều tra cơ bản KTTV của tỉnh hiện nay chưa thật hoàn chỉnh nhưng cũng đủ để cung cấp cho việc thiết kế xây dựng các công trình hạ tầng, các công trình kinh tế quan trọng trên địa bàn tỉnh như: Thuỷ lợi, thuỷ điện, giao thông vận tải... Nói đến sự đóng góp cho sự nghiệp khoa học kỹ thuật phát triển kinh tế và xã hội tỉnh nhà trong mấy thập niên qua, chúng ta không thể không kể đến vai trò và sự đóng góp của lĩnh vực dự báo KTTV. Đây là một lĩnh vực hoàn toàn xa lạ và là mới mẻ đối với người dân Tây Nguyên. Từ chỗ ban đầu người dân đủ mọi tầng lớp ở địa phương chưa có khái niệm KTTV, từ chỗ một vài cây bút chì, một bản đồ và cái radio để làm phương tiện dự báo, đến nay ngành KTTV tỉnh đã có một đội ngũ CBCNV bao gồm các kỹ sư, trung cấp có trình độ chuyên môn khá, có tay nghề giỏi và giàu kinh nghiệm, được trang bị máy móc tương đối hiện đại, đủ khả năng giải quyết các bài toán về dự báo KTTV cho tỉnh và khu vực.
Cùng với những thành tựu khoa học mà các dân tộc anh em trong tỉnh đã đạt được 30 năm qua và những mục tiêu khoa học trước mắt cần phải làm, đội ngũ CBCNV ngành KTTV Dak Lak cũng đã đạt được một số kết quả nhất định:
- Năm 1984 – 1985 hoàn thành và công bố hai đề tài Đặc điểm Thuỷ văn tỉnh Dak Lak và Những kết quả nghiên cứu ban đầu về khí hậu Dak Lak.
- Năm 1986 – 1989 thành lập mạng lưới đo đạc phục vụ Qui hoạch thuỷ lợi miền Trung - Tây nguyên.
- Năm 1988 – 1989 điều tra cơ bản, quan trắc Thuỷ văn phục vụ nhà máy thuỷ điện ĐrayH’linh.
- Năm 1987 – 1993 Đo đạc Thuỷ văn trên sông Ea H’leo phục vụ dự án Mê Kông.
- Năm 1991 – 1995 phục vụ công trình đập thuỷ lợi Ea Soup Thượng.
Để tiếp cận với các tiến bộ KHKT ngành KTTV tỉnh đã khuyến khích cán bộ ra sức học tập chuyên môn nghiệp vụ lẫn công nghệ, một số cán bộ cũng đạt được kết quả nhất định.
- Năm 1997 –1998 phục vụ đề tài khoa học lớn của tỉnh Sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên đất và nước làm cơ sở phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Dak Lak.
- Năm 2001 – 2002 hoàn thành phân vùng khí hậu huyện Cư Jút phục vụ chuyển đổi cơ cấu cây trồng hợp lý.
- Năm 2003 kết hợp với sở Nông nghiệp phát triển Nông thôn tỉnh thực hiện đề tài phân vùng nguy cơ ngập lụt tỉnh Dak Lak.
- Năm 2004 – 2005 Xây dựng phương pháp dự báo nguy cơ cháy rừng, ứng dụng công nghệ GIS để hiển thị và dự báo trên Đài phát thanh truyền hình tỉnh.
Khác với những ngày xa xưa đồng bào các dân tộc thường sống theo phong tục du canh du cư, phát nương làm rẫy gần như phụ thuộc vào thiên nhiên. Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, hàng loạt các nông trường, lâm trường, xí nghiệp, hợp tác được thành lập, nhiều đợt di dân trong các chương trình “kinh tế mới” nhịp sống trên địa bàn tỉnh sôi động hẳn lên. Nhiều công trình khoa học được ứng dụng vào sản xuất và xây dựng, cũng chính vì lẽ đó mà các sản phẩm KTTV được ứng dụng rất rộng rãi trong mọi lĩnh vực kinh tế, chính trị khoa học, quốc phòng. Thông qua các bản tin dự báo và cảnh báo các hiện tượng thời tiết, thuỷ văn nguy hiểm như bão, lũ, mưa lớn, nắng hạn... hay sử dụng các thông tin dự báo thời tiết, khí hậu hạn vừa và dài để bố trí thời vụ gieo trồng nhằm phòng tránh và giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai gây ra. Những năm gần đây, do sự biến động lớn về thời tiết, hiện tượng En - So liên tiếp xảy ra gây nên thời tiết bất lợi, để giúp nhân dân thật sự thấy tầm quan trọng, sự khắc nghiệt của thời tiết đối với con người như thế nào. Trung tâm dự báo KTTV Dak Lak đã phối hợp với Đài truyền hình tỉnh thực hiện các buổi Khoa học kỹ thuật với nhà nông, những bản tin dự báo thời tiết được phát đi ngày hai lần, đồng thời cũng tuyên truyền trên báo địa phương về các hiện tượng thời tiết bất thường.
Những thành tích đó là cả một quá trình đúc kết từ thế hệ này sang thế hệ, từ những gì thu nhận thực tiễn đến dự đoán tương lai để tạo ra. Chúng tôi cũng tự hào rằng thế hệ KTTV tỉnh Dak Lak đã trưởng thành và được rất nhiều sự quan tâm của nhà nước, các cấp chính quyền đặc biệt là sự quan tâm của UBND tỉnh. Điều này được thể hiện:
- Năm 1980 đơn vị đã được vinh dự đón nhận lẵng hoa của Chủ tịch nước Tôn Đức Thắng.
- Năm 1982 được nhận danh hiệu Huân chương Lao động hạng ba của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng.
- Năm 1984 – 1985 được nhận cờ thi đua của Tổng cục Khí tượng Thuỷ văn.
- Cũng trong suốt thời gian dài hàng chục năm nhiều tấm bằng khen của tỉnh cũng đã được tặng cho rất nhiều cá nhân đạt thành tích cao trong công cuộc xây dựng nền kinh tế tỉnh nhà. Chúng tôi cũng hy vọng trong tương lai nền kinh tế hội nhập phát triển, đòi hỏi ngành KTTV phải có tính phục vụ cao hơn cả về công nghệ và trí tuệ. Chúng tôi cũng luôn mong được sự quan tâm quí báu của các cấp, các ngành trong tỉnh.
Trong thực tế chúng ta khó có thể đưa ra một con số cụ thể về hiệu quả kinh tế của các thông tin dự báo KTTV, nhưng xét về mặt xã hội thì quả là vô cùng to lớn vì qua các thông tin này các kế hoạch hành động có khoa học được thiết lập, các hoạt động kinh tế sẽ có hiệu quả hơn, sự rủi ro và thiệt hại do thời tiết gây ra cũng giảm nhiều. Các thông tin về KTTV cũng đã cung cấp cho con người nhận thức về thiên nhiên, về xã hội và các biến đổi của các yếu tố tự nhiên theo một số qui luật nhất định nhằm chống lại quan niệm mê tín dị đoan trước các hiện tượng thiên nhiên của một số nhân dân còn lạc hậu. Gần 30 năm qua, các thế hệ công chức ngành KTTV cũng đã đóng góp được rất nhiều cho tỉnh trong công cuộc phát triển khoa học kỹ thuật, từ một tỉnh nghèo nay đã trở thành một tỉnh có thành phố đang được nhà nước công nhận là đô thị loại 2. Chúng tôi cũng tự hào rằng thành quả đó, sự tiến bộ đó cũng có một số ít công sức của ngành Khí tượng Thuỷ văn tỉnh Dak Lak.