Nguyễn Văn Khoa
Trung tâm Thông tin Tư liệu KHCN
Tự tin do thấu hiểu, tôi hiểu hơn câu nói ngắn gọn nhưng đầy ý nghĩa này nhờ tham gia lớp học Phương pháp luận sáng tạo (PPLST) do Sở Khoa học và Công nghệ Dak Lak phối hợp với Trung tâm Hỗ trợ sáng tạo KHCN (VFST) tổ chức từ ngày 23 đến 26 tháng 11 năm 2004, tại thành phố Buôn Ma Thuột (khoá 50).
PPLST theo quan niệm hiện đại của thế giới là một môn khoa học cơ bản, được phát triển từ lý thuyết các bài toán sáng chế, được chắt lọc các thủ thuật và phương pháp sáng tạo mà từ đó con người đã tạo ra hàng triệu các giải pháp sáng tạo trên thế giới. Môn học này xây dựng và trang bị cho người học hệ thống các phương pháp, các kỹ năng thực hành tiên tiến về suy nghĩ để giải quyết vấn đề tư duy trừu tượng và ra quyết định một cách sáng tạo, dần tiến tới điều khiển được tư duy, phát huy năng lực tiềm ẩn của mình. Thực tế qua nhiều lớp đào ở Việt Nam các học viên đã đạt nhiều thành tích và giải thưởng sáng tạo trong nước và quốc tế.
Đối với các lớp PPLST, thầy giáo không dạy học viên làm thế nào để có được sự tự tin trước mọi tình huống, nhất là trước các bài toán không chuẩn (không có sẵn công thức để tính toán, chỉ giải được theo tư sáng tạo của con người) và cũng như không đủ điều kiện để giúp học viên thấu hiểu mọi vấn đề. Song qua hệ thống các kiến thức thu nhận được từ lớp học, như về: Tư duy sáng tạo và tư duy rập khuôn; bài toán chuẩn và bài toán không chuẩn; phát minh và sáng chế; phương pháp thử và sai; tính ỳ tâm lý và tác hại của tính ỳ tâm lý; phương pháp tích cực hoá tư duy sáng tạo (gồm phương pháp tập kích não, phương pháp đối tượng tiêu điểm, phương pháp phân tích hình thái); 40 thủ thuật sáng tạo..., với nhiều bài tập, ví dụ sinh động đã giúp người học có được cách tiếp cận mới, cách giải quyết vấn đề mới sáng tạo hơn (không theo lối mòn ) trong công việc hàng ngày và từ đó tự tin hơn.
Trong nội dung chương trình học PPLST, các bài tập, các ví dụ minh hoạ giữ một vai trò rất quan trọng. Sau những thông tin, những kiến thức mới về PPLST là những ví dụ minh hoạ. Các ví dụ thường là những câu chuyện rất đơn giản, gần gũi nhưng nhiều khi ta chưa cảm nhận hết ý nghĩa sâu xa hoặc nghĩa bóng của nó. Một số ví dụ về bài toán tính ỳ tâm lý: Đàn chim 15 con đậu trên cây, người thợ săn bắn chết 1 con hỏi còn mấy con? Rác gây ô nhiễm môi trường. Bạn hãy liệt kê tất cả các loại rác hiện có trong cuộc sống của chúng ta? hoặc Làm việc gì vừa mất sức khoẻ, vừa mất tiền lại mang hoạ vào thân? Những bài toán kiểu như thế không chỉ giúp người học hiểu nhanh hơn vấn đề mà thầy giáo truyền đạt mà còn giúp mỗi người có những liên tưởng khác nhau hoặc có những đáp án đúng khác nhau cho từng vấn đề. Các bài toán này tuy đơn giản nhưng giải theo cách học PPLST sẽ có rất nhiều đáp án đúng! Người có tư duy không theo lối mòn, rập khuôn sẽ tìm ra ngay các đáp án đúng.
Lớp PPLST-K50 có 44 học viên tham gia, họ đến từ nhiều sở, ngành doanh nghiệp, khác nhau, học viên già nhất đã 67 tuổi còn người trẻ nhất mới 22 tuổi. Tuy khác nhau về nghề nghiệp, tuổi tác nhưng họ đều có chung sở thích và lòng đam mê sáng tạo, thích tìm hiểu về PPLST. Hiện nay có trên 30 PPLST khác nhau. Những giờ học miệt mài, những ví dụ đặc sắc, những câu hỏi bất ngờ của giáo viên, những đáp án đúng nhưng khác nhau về một bài toán và những bản thu hoạch cuối khoá đầy ắp cảm xúc mới lạ, xúc động, pha chút tiếc nuối vì chưa được học PPLST sớm hơn!... và những “câu nói hay” về PPLST đã nói lên điều đó. Lớp học tuy ngắn nhưng kỹ sư sáng chế Dương Xuân Bảo đã đem đến cho học viên nhiều kiến thức bổ ích và lý thú. Đó cũng là cảm nhận chung của các học viên K50, và họ đều tâm đắc với những câu nói hayvề PPLST, như: PPLST, học tập thì nhẹ nhàng, thu hoạch thì trĩu nặng (thầy Dương Xuân Bảo). Tôi bất ngờ trước những kết quả mà mình thu nhận được sau khoá học PPLST (Trần Tuấn Ngọc K19). PPLST, môn học giúp ta tiếp cận, suy nghĩ và giải quyết những vấn đề thực tế một cách khoa học, nhanh chóng và cực kỳ hiệu quả (Nguyễn Thị Ngọc Trang K27). Thoát được cách suy nghĩ máy móc, rập khuôn nhờ học PPLS (Trần Thị Thu Hà K19). Mọi thứ khoa học đều trở nên gần gũi và dễ hiểu nhờ PPLST (Dương Thị Thuỳ Nga K23). Kiến thức của ta là thân diều, PPLST là giây diều (Hoàng Tùng K50). Sự thành đạt là sản phẩm của tư duy sáng tạo (Hoàng Văn Quang K50). PPLST đã trao cho ta chìa khoá mở cánh cổng bước vào con đường tìm cách làm giàu (Nguyễn Công Bá K50)...
Lớp học PPLST không giống các lớp học khác, tất cả học viCasclowsp đào tạo PPLST luôn say sưa nghe thầy giảng bài và đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác; những kiến thức mới được minh hoạ bằng những câu chuyện cũ rất hấp dẫn và lý thú; học về một vấn đề nhưng người học có thể liên tưởng ngay đến nhiều vấn đề khác, nên nhiều người cho rằng “học một biết mười”, đặc biệt trong bản thu hoạch cuối khoá, học viên đã đưa ra nhiều câu nói hay về PPLST. Với tôi, ngoài những thông tin, kiến thức mà thầy giáo cung cấp, những câu nói này đã thực sự thu hút tôi, ví dụ như: Tiêu chí của VFST: Cho vàng không bằng chỉ đàng... sáng tạo. Nền giáo dục tuyệt vời nhất là giúp người học hiểu được chính mình.Khoa học giúp con người thông thái nhưng chỉ có sáng tạo mới giúp người ta thành đạt. Sáng tạo khởi đầu là óc phê phán, là sự không hài lòng với cái cũ. Cái quý nhất của sức lực là sự dẻo dai - Cái quý nhất của trí lực là sự sáng tạo. Sáng tạo - vũ khí sắc bén giúp cạnh tranh thắng lợi. Hiện thực luôn kỳ diệu đối với người sáng tạo. Mục đích càng rõ ràng - bài toán càng cụ thể. Chế tạo phức tạp để sử dụng đơn giản. PPLST- Lớp học bé hé mở chân trời lớn. PPLST- Lớp học ngắn dành cho sự nghiệp dài. Triết lý sáng tạo ở trong câu “Tôi có thể làm tốt hơn!”...
Sau khi học PPLST, nhiều học viên đã nhận xét như sau: Điều đầu tiên tôi nhận được từ lớp PPLST là sự tự tin (Nguyễn Đức Hạnh K19). Trong con mắt người sáng tạo không có gì là bế tắc cả; PPLST, trước hết đã cho tôi một niềm tin để đứng dậy sau khi vấp ngã (Cao Thị Thuỳ Ly K23). Trước khi học PPLST tôi muốn thay đổi bản thân, sau khi học tôi thấy có thể thay đổi bản thân (Nguyễn Tú Mai K32)... Khác với các lớp học khác, sau mỗi khoá học PPLST, các học viên đã đóng góp nhiều câu nói hay, có ý nghĩa sâu sắc, làm cho tập tài liệu: Những câu nói nhiều người hiểu của những người còn ít ai hay ngày càng dày hơn và phong phú hơn. Đến nay, qua 50 khoá học về PPLST, thầy Dương Xuân Bảo và các học viên đang giữ bản quyền tập tài liệu này, với hàng ngàn câu nói hay về PPLST.
Chúng ta đang sống trong một xã hội mà khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển mạnh mẽ, công việc của chúng ta ngày càng phức tạp, đòi hỏi người lao động phải có kỹ năng tư duy sáng tạo, có sự linh hoạt hơn nên các giải pháp mà chúng ta đưa ra cũng phải có khả năng sáng tạo hơn. Đặc biệt, đối với vùng đất Tây Nguyên còn không ít khó khăn nhưng có nhiều tiềm năng, lợi thế phát triển kinh tế, chúng ta càng cần phải học tập để nâng cao dân trí, cần có sự sáng tạo hơn trong quản lý, nghiên cứu, đào tạo, sản xuất kinh doanh... để nâng cao hiệu quả sản xuất, góp phần cải thiện đời sống của nhân dân. Để giải quyết bất cứ công việc nào một cách “thấu tình, đạt lý” và đạt kết quả cao đòi hỏi chúng ta phải hiểu rõ mục đích, ý nghĩa, nội dung, phương pháp tiến hành. Để làm được điều đó người thực hiện cần phải hiểu hơn về các vấn đề có liên quan. Muốn vậy chúng ta phải học, phải tìm hiểu và cập nhật nhiều thông tin hơn... và như vậy sẽ giúp chúng ta tự tin hơn trước mọi công việc, mọi bài toán hóc búa bắt gặp hàng ngày. Như GS Nguyễn Cảnh Toàn từng đưa ra “6 mọi”: Học mọi người. Học mọi vật, hiện tượng. Học mọi nơi. Học mọi lúc. Học mọi cách. Học trong mọi hoàn cảnh. Học PPLST cũng là một cách và sáng tạo nhiều hơn trong cuộc sống sẽ giúp chúng ta lao động năng suất, hiệu quả hơn và tự tin hơn.
Sáng tạo là khả năng ai cũng có và có thể phát huy được. Trong cuộc sống hàng ngày, không kể là cán bộ, công nhân, nông dân hay cả những học sinh còn ngồi trên ghế nhà trường đều cần có nhiều sự sáng tạo hơn nữa. Có thể nói: Sáng tạo là biến cái không thể thành cái có thể, biến cái phức tạp thành đơn giản; sáng tạo là thước đo đánh giá tài năng; sáng tạo là cách hiệu quả nhất để phát triển nhân cách một cách tích cực, đồng thời là phương tiện giải quyết vấn đề cấp thiết của mỗi người và phát triển của toàn nhân loại trong thế giới hiện đại đang thay đổi nhanh chóng.