1. Phát triển rừng để đảm bảo cân bằng sinh thái

Việc thiếu hụt nguồn nước, mất cân bằng sinh thái trong những năm vừa qua ngoài những nguyên nhân khách quan, có một nguyên nhân chủ quan lớn là do yếu kém trong công tác quản lý, bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng. Việc hàng trăm nghìn ha rừng bị đốn hạ không thương tiếc đã thực sự là mấu chôt dẫn đến tình trạng mất cân bằng sinh thái, giảm thiểu nguồn mạch nước ngầm cũng như gây nên tình trạng thiếu nước trầm trọng trong mùa khô Tây Nguyên. Trong chuyến thăm và làm việc với các tỉnh Tây Nguyên cuối tháng 4 vừa qua, Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải đã thực sự bức xúc trước việc rừng bị tàn phá, huỷ hoại. Theo đó, ngoài việc chỉ đạo phải đẩy nhanh tiến độ trồng rừng, Thủ tướng cũng đã giao nhiệm vụ cho các bộ, ngành liên quan mà trực tiếp là Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn và lãnh đạo các tỉnh Tây Nguyên phải có những biện pháp kiên quyết để bảo vệ, giữ gìn tài nguyên rừng. Tiếp đó, trong cuộc hội thảo về chuyển đổi cơ cấu nông, lâm nghiệp vùng Tây Nguyên, Bộ trưởng Lê Huy Ngọ đã nhấn mạnh vai trò của việc trồng và bảo vệ rừng như một yếu tố cốt tử để lấy lại thế cân bằng sinh thái, giải quyết gốc rễ tình trạng hạn hán vào mùa khô cũng như yếu tố thúc đẩy Tây Nguyên phát triển sản xuất một cách bền vững. Định hướng chỉ đạo đã có. Tuy nhiên việc các địa phương thực hiện như thế nào, tốc độ trồng rừng được cải thiện ra sao; tình trạng chặt phá rừng có được hạn chế hay không... là những vấn đề đáng “treo” ở phía trước!

Xin nhắc lại rằng: Nếu không thực hiện được việc khôi phục được rừng, mọi giải pháp khác đưa ra nhằm khắc phục hạn hán ở Tây Nguyên đều là... vô nghĩa.

2. Chuyển dịch cơ cấu cây trồng

Song song công tác phát triển rừng, một biện pháp trước mắt và lâu dài để phát triển kinh tế Tây Nguyên một cách ổn định, bền vững là chuyển đổi cơ cấu cây trồng (Báo NNVN số 80 ra ngày 22/4/2003 đã đề cập). Thực trạng phát triển một cách tự phát, phá vỡ quy hoạch của một số loại cây trồng lâu năm đặc biệt là cây cà phê ở Tây Nguyên là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng thiếu hụt nguồn nước, mất cân đối trong phát triển sản xuất. Về nội dung này, trong cuộc hội thảo về chuyển đổi cơ cấu nông lâm nghiệp diễn ra mới đây tại tỉnh Đắk Lắk cũng đã được trao đổi, bàn bạc nhiều. Vấn đề đặt ra hiện nay đối với Tây Nguyên là phải làm sao phá vỡ được thế “độc canh” cây cà phê - một loại cây sử dụng nước tưới rất lớn. Hiển nhiên cây cà phê là cây có thế mạnh và mang lại lợi ích kinh tế lớn nhất ở Tây Nguyên, nhưng chính cây cà phê cũng đã làm người dân phải chịu nhiều khốn đốn. Vì vậy, việc duy trì, phát triển cây cà phê sắp tới phải trên cơ sở cân đối giữa diện tích với nhu cầu tiêu thụ. Hơn thế phải đảm bảo phát triển bền vững trong cơ cấu sản xuất nông lâm nghiệp nói chung, giữa cây cà phê và các loại cây trồng khác trong toàn vùng nói riêng. Theo đó, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng một số diện tích cà phê và một số loại cây tiêu tốn nguồn nước khác sang trồng các loại cây khác sử dụng ít nước như ngô lai, bông vải, cao su để điều hoà nguồn nước và phát huy toàn diện tiềm năng, lợi thế Tây Nguyên là điều hết sức cần thiết.

3. Quy hoạch và xây dựng chính sách khuyến khích thực hiện sản xuất theo quy hoạch

Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng để cân đối tài nguyên nước, khí hậu, bảo đảm phát triển kinh tế nông lâm nghiệp bền vững ở Tây Nguyên là định hướng lớn. Nhưng làm được hay không phụ thuộc rất nhiều đến công tác quy hoạch và thực hiện quy hoạch. Thực trạng, phát triển mất cân đối hiện nay ở Tây Nguyên suy cho cùng là do yếu kém trong công tác quy hoạch. Nói rõ hơn là chúng ta chỉ “vẽ” quy hoạch trên giấy, còn thực hiện như thế nào thì vẫn là tự phát của người dân. Do vậy, trong thời gian tới, bên cạnh việc đặt ra được những mục tiêu cụ thể, đưa quy hoạch đến tận người dân, chúng ta phải đề ra được những chính sách song hành để hỗ trợ, khuyến khích người dân thực hiện. Một đơn cử dễ hiểu như việc đặt ra mục tiêu phát triển trồng rừng, nếu không có chính sách phát huy tối đa lợi ích và hiệu quả kinh tế của trồng rừng, đưa kinh tế rừng ngang với các loại cây trồng khác thì chắc chắn không thể khuyến khích được người dân bỏ cây trồng khác để làm theo quy hoạch.

4. Phát triển thuỷ lợi trên cơ sở các giải pháp đồng bộ tạo cân bằng nguồn nước

Cuối cùng, chúng tôi xin được đề cập đến công tác thuỷ lợi, một trong những bức xúc lớn nhất hiện nay ở Tây Nguyên. Trên thực tế, một trong những nguyên nhân dẫn đến thiếu nước sản xuất, sinh hoạt liên tiếp trong mấy năm gần đây là do Tây Nguyên thiếu các hồ, đập để tích nước trong 6 tháng mùa mưa. Hệ thống thuỷ lợi phần lớn là thuỷ lợi nhỏ, chỉ đáp ứng được ít nhiều việc cung cấp nước phục vụ sản xuất lương thực tại chỗ. Sau vài lượt tưới trong mùa khô đã trở nên cạn kiệt. Do vậy, trong thời gian tới, bên cạnh phát triển hệ thống thuỷ lợi nhỏ phục vụ nhu cầu sản xuất tại chỗ, việc đầu tư những công trình thuỷ lợi lớn, đủ điều hoà, cung cấp nước tưới cho những vùng sản xuất hàng hoá lớn ở Tây Nguyên là hết sức cần thiết.

Tuy nhiên, cũng cần phải nhắc lại rằng, việc thiết kế, xây dựng các hồ, đập chứa nước lớn phải trên cơ sở thực hiện đồng bộ các giải pháp bảo đảm được mực nước ngầm trong khu vực, trong từng vùng địa phương... Nếu không, việc xây dựng hệ thống thuỷ lợi lớn sẽ khiến Tây Nguyên phải trả giá rất đắt và lâu dài vì những tác động tiêu cực do mất cân bằng nước, khí hậu và môi trường tài nguyên thiên nhiên.

 Nguồn: Báo Nông thôn ngày nay